داروخانه گیاهی و طب سنتی ایرانیان

مکمل‌ها و گیاهان گیاهی مختلفی در منابع طب سنتی ایرانی و برخی مطالعات اولیه برای کمک به مدیریت کیست تخمدان (به‌خصوص کیست‌های عملکردی و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا PCOS) پیشنهاد شده‌اند. اما مهم است بدانید که هیچ گیاه یا مکملی به‌طور قطعی کیست تخمدان را «درمان» نمی‌کند و بیشتر نقش کمکی در کاهش علائم، تنظیم هورمون‌ها، کاهش التهاب یا کمک به کوچک شدن برخی کیست‌ها دارند.

درمان اصلی کیست‌های تخمدان (به‌ویژه اگر بزرگ، دردناک یا مشکوک باشند) همچنان تحت نظر متخصص زنان است و ممکن است نیاز به سونوگرافی دوره‌ای، داروهای هورمونی یا حتی جراحی داشته باشد.

گیاهان و مکمل‌های گیاهی رایج پیشنهادی در منابع فارسی و مطالعات

در اینجا مهم‌ترین موارد را که بیشترین تکرار و اشاره علمی/سنتی را داشته‌اند، دسته‌بندی می‌کنم:

گیاه / مکمل گیاهی,اثر اصلی ادعا شده,سطح شواهد تقریبی,نحوه مصرف رایج,احتیاط مهم
درخت پنج‌انگشت (Vitex agnus-castus),تنظیم هورمون‌ها (کاهش پرولاکتین، کمک به تعادل LH/FSH),مطالعات متوسط (PCOS),کپسول یا عصاره استاندارد، 20–40 میلی‌گرم روزانه,تداخل با داروهای دوپامینرژیک، حداقل 3–6 ماه مصرف
بومادران,تعادل استروژن، کاهش کیست‌های هورمونی,سنتی + مطالعات اولیه,دمنوش یا کپسول,در بارداری ممنوع
رازیانه,فیتواستروژن، تنظیم هورمون، کمک به کیست‌های بزرگ,سنتی قوی + برخی مطالعات,دمنوش یا عرق رازیانه,مصرف زیاد → افزایش استروژن ممکن است
دارچین,بهبود مقاومت به انسولین، تنظیم قاعدگی,مطالعات خوب (PCOS),پودر 1–3 گرم روزانه یا دمنوش,در افراد با فشار خون پایین با احتیاط
زنجبیل,ضدالتهاب، کاهش درد، کمک به گردش خون,مطالعات متوسط,تازه یا پودر در غذا/دمنوش,معمولاً ایمن
شبدر قرمز,فیتواستروژن، ادعای کمک به تخلیه کیست,سنتی بیشتر,دمنوش یا کپسول,در افراد با سابقه سرطان پستان احتیاط
چای سبز,آنتی‌اکسیدان قوی، کاهش آندروژن‌ها,مطالعات خوب (PCOS),2–4 فنجان روزانه یا عصاره,زیاد کافئین دارد
ریشه ماکا,تعدیل هورمون‌ها، کاهش علائم یائسگی و PCOS,مطالعات اولیه,پودر یا کپسول 1.5–3 گرم روزانه,کیفیت محصول مهم است
عرق کرفس,آنتی‌اکسیدان، ادعای کوچک شدن کیست,سنتی ایرانی,روزانه 1–2 استکان,فشار خون را پایین می‌آورد
زردچوبه (کورکومین),ضدالتهاب قوی، کمک به مقاومت انسولین,مطالعات امیدوارکننده,با فلفل سیاه 500–1500 میلی‌گرم,جذب پایین → فرم‌های لیپوزومال بهتر

نکات بسیار مهم قبل از مصرف هر مکمل گیاهی

• اولویت همیشه با تشخیص پزشک است → کیست ساده، فانکشنال، درموئید، اندومتریوما یا بدخیم؟ اندازه؟ علائم؟ سن؟ تمایل به بارداری؟
• بسیاری از کیست‌های کوچک عملکردی طی 2–3 سیکل خودبه‌خود برطرف می‌شوند و نیازی به درمان خاصی ندارند.
• گیاهان با اثر هورمونی (پنج‌انگشت، رازیانه، شبدر قرمز، بومادران) ممکن است در بعضی افراد کیست را بدتر کنند اگر تشخیص نوع کیست دقیق نباشد.
• حداقل 3–6 ماه مصرف مداوم لازم است تا اثر احتمالی دیده شود (اگر مؤثر باشد).
• تداخل دارویی جدی وجود دارد (مثلاً با قرص‌های ضدبارداری، داروهای تیروئید، داروهای ضد انعقاد).
• کیفیت مکمل بسیار مهم است → محصول استاندارد شده (دارای برچسب مجوز) تهیه کنید.
• در دوران بارداری، شیردهی و قبل از جراحی اکثر این گیاهان ممنوع یا با احتیاط شدید هستند.

اگر کیست شما تازه تشخیص داده شده یا علائم شدیدی (درد شدید، تهوع، تب، خونریزی غیرعادی) دارید، حتماً به متخصص زنان مراجعه کنید و از مصرف خودسرانه گیاهان قوی پرهیز کنید.