داروخانه گیاهی و طب سنتی ایرانیان

روغن بادام شیرین: ترکیبات شیمیایی، ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و کاربردهای علمی

روغن بادام شیرین (Sweet Almond Oil) با نام علمی Prunus dulcis (یا Prunus amygdalus var. dulcis) روغن گیاهی استخراج‌شده از هسته بادام شیرین است. این روغن از طریق روش‌های پرس سرد (cold-pressed) یا استخراج با حلال به دست می‌آید و به عنوان یک روغن حامل (carrier oil) بسیار محبوب در صنایع آرایشی، دارویی و غذایی شناخته می‌شود. برخلاف روغن بادام تلخ، فاقد آمیگدالین و هیدروژن سیانید است و کاملاً ایمن برای مصرف خوراکی و موضعی محسوب می‌شود.

ترکیبات شیمیایی اصلی

روغن بادام شیرین عمدتاً از اسیدهای چرب تشکیل شده و حاوی مقادیر قابل توجهی از ترکیبات فرعی فعال زیستی است.

پروفایل اسیدهای چرب (بر اساس مطالعات مختلف)

اسید چرب,درصد تقریبی,نوع اسید چرب,توضیحات علمی
اسید اولئیک (Oleic acid),62–86%,"تک غیراشباع (MUFA, ω-9)",اصلی‌ترین جزء؛ بهبود نفوذپذیری پوست، کاهش التهاب، پایداری اکسیداتیو بالا
اسید لینولئیک (Linoleic acid),20–30%,"چند غیراشباع (PUFA, ω-6)",ضروری برای ساختار غشای سلولی پوست، پیش‌ساز پروستاگلاندین‌ها، ضدالتهابی
اسید پالمیتیک (Palmitic acid),4–8%,اشباع (SFA),کمک به بافت نرم روغن
اسید استئاریک (Stearic acid),0.5–2%,اشباع (SFA),مقدار کم، نقش در پایداری
سایر (پالمیتولئیک، لینولنیک و ...),کمتر از 2%,—,مقادیر ناچیز

• مجموع اسیدهای چرب غیراشباع معمولاً بیش از 90% است.
• شاخص‌های تغذیه‌ای: شاخص آتروژنیک (AI) بسیار پایین (~0.07–0.08)، شاخص ترومبوژنیک (TI) پایین (~0.2)، نسبت h/H بالا (11–13) → مناسب برای سلامت قلبی-عروقی.

ترکیبات فرعی مهم (Unsaponifiables)

ترکیب,مقدار تقریبی,نقش اصلی
توکوفرول‌ها (Vitamin E),45–80 میلی‌گرم/100 گرم (عمدتاً α-tocopherol),آنتی‌اکسیدان قوی، محافظت از پراکسیداسیون لیپیدها، ترمیم پوست
اسکوالن (Squalene),چند درصد (متغیر),مرطوب‌کننده طبیعی، آنتی‌اکسیدان، محافظ در برابر UV
فیتواسترول‌ها (β-سیتوسترول و ...),100–200 میلی‌گرم/100 گرم,کاهش جذب کلسترول، خواص ضدالتهابی
فنول‌ها و پلی‌فنول‌ها,20–100 میلی‌گرم GAE/100 گرم,فعالیت آنتی‌اکسیدانی اضافی

خواص علمی و مکانیسم‌های اثر

1. خواص پوستی و درماتولوژیک

• امولینت و اکلوزیو: اسید اولئیک باعث افزایش نفوذ و نرم‌کنندگی می‌شود.
• ترمیم سد پوستی: اسید لینولئیک نقش کلیدی در حفظ ساختار سرامیدها دارد.
• آنتی‌اکسیدانی: α-توکوفرول رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و از photoaging جلوگیری می‌کند.
• مطالعات نشان داده‌اند که برای پوست خشک، اگزما، پسوریازیس و سوختگی‌های سطحی مؤثر است (به دلیل هیدراتاسیون و کاهش TEWL).

2. اثرات ضدالتهابی و ایمونومدولاتوری

• مهار مسیرهای التهابی (مانند COX و LOX) از طریق اسیدهای چرب و فیتواسترول‌ها.
• در برخی مدل‌های حیوانی، کاهش علائم التهاب و بهبود عملکرد روده گزارش شده است.

3. فواید قلبی-عروقی (هنگام مصرف خوراکی)

• افزایش HDL و کاهش LDL به دلیل پروفایل بالای MUFA.
• کاهش فشار خون و بهبود حساسیت به انسولین در مطالعات انسانی (به‌ویژه در افراد مبتلا به دیابت نوع 2).

4. فعالیت آنتی‌اکسیدانی

• ظرفیت آنتی‌اکسیدانی بالا (DPPH و ORAC) به دلیل توکوفرول‌ها و پلی‌فنول‌ها.
• کمک به پایداری اکسیداتیو روغن (مناسب برای نگهداری طولانی‌مدت).

کاربردهای علمی و صنعتی

• آرایشی و بهداشتی: روغن پایه در کرم‌ها، لوسیون‌ها، ماساژ، محصولات مو (نرم‌کننده، ضدشوره، تقویت‌کننده فولیکول).
• دارویی: پایه برخی پمادها، ملین ملایم (خوراکی)، حامل داروهای موضعی.
• غذایی: روغن خوراکی سرد (سالاد)، منبع چربی سالم در رژیم مدیترانه‌ای.
• صنعتی: در فرمولاسیون صابون، کرم‌های ضدآفتاب طبیعی و محصولات مراقبت از کودک.

نکات ایمنی و نگهداری

• کاملاً ایمن برای اکثر افراد (غیرکومدوژنیک ملایم، مناسب پوست حساس).
• حساسیت نادر (آلرژی به آجیل).
• نگهداری: در جای خنک، تاریک و دور از اکسیژن (بهتر است در بطری شیشه‌ای تیره).
• اکسیداسیون: به دلیل توکوفرول بالا نسبتاً مقاوم، اما پس از باز شدن ظرف سریع مصرف شود.

روغن بادام شیرین به دلیل غلظت بالای اسید اولئیک، توکوفرول‌ها و اسکوالن، یکی از بهترین روغن‌های گیاهی برای مراقبت از پوست خشک و حساس، ترمیم سد پوستی و حفاظت آنتی‌اکسیدانی است. از نظر تغذیه‌ای نیز به عنوان منبعی غنی از چربی‌های سالم قلب، ارزشمند است. کیفیت روغن (پرس سرد، ارگانیک، بدون افزودنی) تأثیر زیادی بر اثربخشی آن دارد.